Анықтама

Хитозан деген не: шығу тегі, алынуы және құрылысы

Хитозанның шығу тегі, хитиннен алынуы, құрылысы және олигосахаридтерден айырмашылығы туралы анықтамалық материал.

Жарияланым мәтіні орыс тілінде.

Тұжырымдамалық көрініс — терезе жанындағы үстелде ұнтақ пен үлдір үлгілері.
Материалды зерттеудің тұжырымдамалық көрінісі

Теңіз сыйы — хитин мен хитозан ғалымдардың назарын шамамен 200 жыл бұрын аударды. Хитин 1811 жылы, ал хитозан 1859 жылы ашылды. Алайда оны кеңірек игеру кейін басталды; бұған 1977 жылдан бері өткізіліп келе жатқан хитозан жөніндегі халықаралық конференциялардың материалдары дәлел. 1985 жылдан кейін осы ерекше өнімді қолдану туралы хабарламалар саны күрт өсті. Қазір хитозанға деген қызығушылық жыл сайын қарқынды өсіп келеді — бұл салада бұрын табиғи қосылыстармен де, тіпті химиямен де байланысы болмаған ең ірі әлемдік концерндер жұмыс істейді.

Хитин дегеніміз не?

Хитин (франц. chitine, көне грек тіліндегі хитон — киім, тері, қабық сөзінен) — ақуыздармен, меланиндермен және минералдық заттармен кешенде жәндіктер мен шаянтәрізділердің қатты сыртқы жабыны мен ішкі тірек құрылымдарын түзетін, сондай-ақ саңырауқұлақтар мен бактериялардың жасуша қабырғасының құрамына кіретін жоғары молекулалық сызықтық полисахарид. Яғни хитин — тірі ағзаларды зиянды әсерден қорғауға арналған табиғи зат.

(C8H13NO5)n

Хитин табиғатта таралуы бойынша целлюлозадан кейінгі екінші зат, ал олардың химиялық құрылымдары өте ұқсас.

Жарияланымның түпнұсқа иллюстрациясы.

Қазіргі кезде хитин негізінен шаянтәрізділердің сауытынан алынады. Ресейде хитиннің негізгі көзі — Камчатка крабы, түкті краб және Баренц теңізінде мекендейтін бұрышқұйрық асшаяны. Хитиннің негізгі туындысы — хитозан.

Хитозан дегеніміз не?

Хитозан — биоактивті катиондық полисахарид. Оның мономері — N-ацетил-1,4-β-D-глюкопиранозамин; хитозан тек хитиннен сілті ерітінділерімен қарқынды өңдеу арқылы алынады.

Хитозанның қайталанатын буынын мына формуламен көрсетуге болады:

(C6H11NO4)n

Хитозанның бактерияларға, саңырауқұлақтарға, тотығуға, диабетке, қабынуға және қатерлі ісікке қарсы қасиеттері бар, сондай-ақ қандағы холестерин деңгейін төмендете алады. Оған биологиялық үйлесімділік, уытсыздық, аллергендігінің төмендігі және биологиялық ыдырау сияқты сипаттар тән.

Хитозан мына салаларда кеңінен қолданылады:

  • Медицина
  • Ауыл шаруашылығы
  • Тоқыма өнеркәсібі
  • Тамақ және сүт өнеркәсібі
  • Су дайындау

Хитозан молекуласы ондаған миллионға дейін жететін көптеген гексоза (мономер) сақиналарынан тұратын ұзын тізбек түрінде болады. Сондықтан бұл биополимер суда ерімейді және ішекте сіңбейді, күшті сорбент ретінде әрекет етеді. Күшті сорбциялық қасиеттерінің арқасында хитозанды ішектен зиянды заттармен бірге пайдалы заттарды да шығаратын, ағзаны түгелдей тазартатын үлкен жүк пойызына ұқсатуға болады. Кейбір жағдайларда мұндай «тазарту» орынды, бірақ көбіне адам ағзасына елеулі зиян келтіреді. Осылайша, хитозан — суда ерімейтін және ағзаның зат алмасу үдерістеріне толық көлемде қатыспайтын сорбент.

Хитозан олигосахаридтері дегеніміз не және олар хитозаннан несімен ерекшеленеді?

Зат алмасу үдерістеріне белсенді қатысу үшін хитозанның суда еритін түрлері қажет; олар ішке қабылданғанда ішек қабырғалары арқылы қан жүйесіне оңай өтіп, зат алмасу бұзылыстарының алдын алуға белсенді қатысады. Хитозанның суда еритін түрлерін алу үшін ұзын полимер тізбегін (буын саны n=∞) табиғи ферменттердің әсерімен қысқа олигомерлерге (шағын молекулалар, n<20) бөлу керек. Нәтижесінде хитозанның молекулалық массасы төмен, суда еритін түрлері — хитозан олигосахаридтері түзіледі.

Хитозан олигосахаридтері құрылымы жағынан ана сүтіндегі олигосахаридтерге жақын. Толығымен табиғи өнім ретінде олар адам ағзасының тіндерімен (дәнекер және шеміршек тіндерімен) биологиялық үйлесімді; ішке қабылдағанда ішек қабырғасынан немесе сыртқа қолданғанда тері арқылы кедергісіз өтеді.

Хелаттау (қармау) қасиеттеріне ие хитозан олигосахаридтері ағзаның қанына дәрумендерді, аминқышқылдарын, дәрілік заттарды, макро- және микроэлементтерді және басқа қажетті заттарды жеткізе алатын қуатты тасымалдаушы құрал болып табылады. Хитозан олигосахаридтерінің көмегімен ағзаға тіпті жасушалық деңгейде ең қиын сіңетін пайдалы заттарды жеткізуге болады.

Жапон мамандары екі-үш онжылдықтан кейін өнеркәсіптік өркениетті алюминийсіз, полиэтиленсіз немесе дербес компьютерсіз елестету мүмкін болмайтыны сияқты, хитозансыз да елестету мүмкін болмайды деп есептейді; ал бұл саланың кірістілігі мен тауар айналымы жақын арада целлюлоза-қағаз өнеркәсібінен де жоғары болады.